قزل آلای رنگین کمان با نام علمی mykiss oncorhynchus یک ماهی سردآبی است که به خاطر قابلیت تطابق با شرایط مختلف در بسیاری از نقاط دنیا پرورش می یابد . این ماهی از خانواده آزاد ماهیان یا salmonidae است و بومی شرق اقیانوس آرام و دارای بدن کشیده و باریک است که برروی دو طرف بدن نوار رنگین کمان از سر تا دم امتداد یافته است . رنگ بدن آن از سبز آبی تا سبز زرد رنگ و قهوه ای یا سیاه متغیر است . این ماهی نمی تواند به مدت طولانی در دمای بالای ۲۱ درجه سانتیگراد به حیات خود ادامه دهد بنابراین فقط در مناطقی که تابستان خنک ( در نیمه اول سال ) یا زمستان ملایمی ( در نیمه دوم سال ) دارند قابل پرورش است . چنانچه از بچه ماهیان با اندازه مناسب استفاده شود در طی دوره پرورش در دریاچه می توان از قفس ماهیان قزل آلای رنگین کمان با وزن مناسب برداشت نمود . علت استفاده از سیستم قفس برای پرورش ماهی در منابع آبی آن است که در اکثر مخازن آبی و دریاچه های کشور امکان تخلیه کامل آب و برداشت تمام ماهیان وجود ندارد . ولی با استفاده از قفس می توان ماهیان رهاشده را به طور کامل برداشت کرد و یک تولید برنامه ریزی شده در دریاچه های کشور داشت .درحال حاضر در کشور بهترین گونه برای پرورش در قفس ، ماهی قزل آلای رنگین کمان است .
دلایل انتخاب ماهی قزل آلای رنگین کمان برای پرورش در قفس :
۱ .رشد سریع و بازار پسندی خوب
۲ .بچه ماهی آن فراوان و براحتی قابل دسترس است
۳ .شرایط تراکم بالا را تحمل می کند
۴ .به راحتی با غذای دستی سازگاری می یابد
۵ .به خوبی در سیستم پرورش در قفس رشد می کند
برای افزایش درآمداز سیستم قفس می توان در فصول گرم سال به پرورش ماهیان گرمابی و در فصول سرد سال به پرورش قزل آلای رنگین کمان پرداخت . با این عمل بهره برداری اقتصادی از سیستم و دریاچه بالا می رود . قزل آلای رنگین کمان را در سیستم های دیگر نظیر کانالهای دراز ، استخر های خاکی ، مدار بسته و سواحل محصور نیز پرورش می دهند . مطالبی که در ادامه ذکر شده است برای تولید قزل آلا در قفس در مزارعی با مقیاس کوچک (حداکثر ۱۵ تن ) کاربرد دارد وبعضی موارد آن برای مزارع بزرگ پرورش در قفس متفاوت می باشد .
دریاچه های مناسب :
هر دریاچه ای که بیش از۱۰ هکتار مساحت و حداقل ۱۰ متر عمق داشته باشد چنانچه خیلی گل آلود و حاوی مقادیر زیادی مواد آلی ( نظیر فضولات دامی و گیاهان آبزی ) که با تجزیه خود میزان اکسیژن محلول آب را مصرف می کنند نباشد ؛می تواند برای تولید قزل آلای رنگین کمان بهره برداری شود . سطح دریاچه نباید بیش از یک چهارم پوشیده از گیاهان آبزی باشد . دریاچه هایی که میانگین عمق آب آنها کمتر از یک متر است ، با مشکل گیاهان آبزی مواجه هستند. چنانچه در دریاچه سابقه وجود مواد مضر برای ماهی وجود داشته باشد برای پرورش ماهی قزل آلای رنگین کمان مناسب نیست .
تامین واستقرار قفس ها :
طرح قفس های مورد استفاده در آب های داخلی کشور ساده است و اکثرا ً به شکل مربع یا مستطیل می باشند . در بعضی مواقع که شدت جریان آب و باد زیاد است از قفس های دایره ای نیز استفاده می شود . ابعاد قفس های مربعی ( ۷×۷ (متر و قفس های مستطیل (۶ ×۱۰ (متر است . قطر قفس های دایره ای ۸ متر می باشد . عمق کیسه توری بین ۳ تا ۵ متر است . این قفس ها را می توان از شرکت های سازنده خرید یا اینکه در صورت داشتن دانش فنی ، توسط خود پرورش دهنده ساخته شود .
مواردی که باید در هنگام استقرار قفس ها در نظر گرفت عبارتند از :
۱ -حداقل عمق آب در زیر کیسه توری قفس ۱ تا۲ برابر عمق کیسه توری باشد تا مواد زاید جمع شده در زیر قفس شسته شوند .
۲ -قفس ها در قسمتی از دریاچه مستقر شوند که در معرض بادغالب باشند . این مساله باعث مخلوط شدن کامل آب دریاچه با هوا و هوادهی در داخل قفس ها می شود . در صورت مهیا نبودن شرایط ، باید قفس ها در محلی مستقر شوند که حداکثر جابجایی آب را داشته باشد .
۳ -به راحتی بتوان برای غذادهی و بازدید به آنها دسترسی داشت .
۴ -قفس ها در محلی مستقر نشوند که درمعرض آلودگی باآبهای آلوده به سموم دفع آفات نباتی یا مقادیر متنابهی از مدفوع دام ها باشند ؛ این مواد برای ماهیان سمی هستند . کوددهی زیاد دریاچه ، احتمال ایجاد کمبود اکسیژن رابالا می برد .
کیفیت آب :
جریان آزاد آب در درون قفس یک امر حیاتی برای سلامتی و رشد ماهی است . معمولا ً جلبکها روی تور قفس می چسبند و جریان آب را محدود می کنند . با استفاده از یک برس پلاستیکی و پاک کردن تور می توان این مساله را رفع نمود .
– دمای آب : دمای آب روی فعالیت ، رفتار ، غذا خوردن ، رشد وتولید ماهی تاثیر می گذارد . دمای مناسب برای قزل آلای رنگین کمان بین ۱۲ تا ۱۸ درجه سانتیگراد است که در این محدوده حداکثر رشد را خواهد داشت . البته این ماهی دمای بین ۶تا ۲۱ درجه را تحمل می نماید ولی نرخ رشد آن کمتر می شود . برای پرورش ماهی قزل آلای رنگین کمان در قفس ، محل مورد نظر باید حداقل ۶ ماه دارای این محدوده دمایی باشد . ماهیان جزو جانوران خونسرد هستند و دمای بدن آنها تقریباً برابر با دمای محیط اطرافشان است . چون ماهی با دمای محیط هماهنگ است لذا تغییرات سریع دمای محیط را نمی تواند تحمل کند این مساله در هنگام رهاسازی بچه ماهیان در قفس بسیار اهمیت دارد . برای هم دما کردن آب مخزن حمل با دمای آب دریاچه باید تغییرات دمایی ۵ درجه سانتی گراد در طی ۲۰ دقیقه انجام گیرد . دما همچنین روی اکسیژن محلول آب تاثیر می گذارد در آبهای سردتر اکسیژن محلول بیشتر وجود دارد .
-اکسیژن : اکسیژن محلول به گاز اکسیژنی که در آب حل شده است اطلاق می گردد . کمبود اکسیژن در شیوع بیماری در ماهیان تاثیر گذار است . میزان اکسیژن محلول آب با افزایش دما و ارتفاع از سطح دریا کاهش می یابد . با توجه به دمای مطلوب محدوده مناسب اکسیژن محلول بین ۹ تا ۱۱ میلی گرم در لیتر و حداقل میزان قابل تحمل برای قزل آلای رنگین کمان۶ میلی گرم در لیتر است . با افزایش دما میزان متابولیسم ماهی بالا می رود و نیاز اکسیژنی آن افزایش می یابد بنابراین در تابستان همزمان با افزایش دمای آب میزان متابولیسم ماهی بالا میرود و احتمال کمبود اکسیژن زیاد می شود .
موارد ذیل باعث کاهش اکسیژن محلول دریاچه می شود :
۱ -افزایش ورود مواد آلی زاید به دریاچه به دنبال تجزیه و فساد غذای مازاد بر مصرف ماهی.
۲ -چنانچه میزان گیاهان آبزی درون دریاچه بالا باشد به دنبال مرگ و میر آنها ، در اثر پوسیدگی و تجزیه لاشه آنها میزان مصرف اکسیژن بالا می رود .
۳ -وجود بیش از حد گیاهان آبزی بواسطه نیاز اکسیژنی گیاهان آبزی ( فیتو پلانکتون و گیاهان غوطه ور ) در شب .
۴ -در صورتی که در دریاچه طبقه بندی حرارتی وجود داشته باشد ، در اثر بادهای شدید این طبقه بندی به هم می خورد و لایه های پایین فاقد اکسیژن ، جایگزین لایه های پر از اکسیژن سطحی می شوند و ماهیان درون قفس دچار کمبود اکسیژن می گردند .
نشانه های کمبود اکسیژن به شرح ذیل است : – شنای ماهی در سطح یا نزدیکی سطح آب – بلعیدن هوا توسط ماهیان در سطح آب – توقف تغذیه ماهیان – تغییر سریع رنگ آب به قهوه ای ، سیاه یا خاکستری
-PH :
PH یک مقیاس برای اندازه گیری مقدار اسیدیته یاقلیایی بودن آب است . مقدارآن بین صفر تا ۱۴ متغیر است و PH برابر ۷ حالت خنثی دارد . PH تحت تاثیر مواد شیمیایی درون آب است و بدین لحاظ یک شاخص برای تعیین تغییرات شیمیایی آب است . PH مناسب برای قزل آلای رنگین کمان ۷ تا ۵/۷ است.
-آلودگی :
ماهی قزل آلای رنگین کمان از ماهیانی است که بایستی غذا را ببنید تا آن را بخورد در غیر اینصورت تغذیه نمی کند و افت وزن پیدا می کند به این دلیل آب محل استقرار قفس بایستی کاملا ً شفاف و از محل ورود سیلاب ها به دور باشد تا از گزند آلودگی در امان بماند . رسوب مواد معلق موجود در آب گل آلود روی بران
-تعویض آب :
محل استقرار قفس بایستی دارای جریان آب ملایمی باشد تاآب درون قفس به راحتی جابجا و تعویض شود .می بایست از استقرار قفس در محل هایی که آب ساکن است ( فضاهای مرده ) پرهیز شود .
یخبندان :
یخ زدن آب دریاچه نشان دهنده برودت زیاد آب در زمستان می باشد و این مسئله باعث کاهش یا توقف تغذیه و کاهش رشد ماهی می شود همچنین برخورد قطعات یخ به تور قفس احتمال پارگی تور را افزایش می دهد . بنابراین از استقرار قفس در دریاچه هایی که در طول دوره پرورش سطح آنها یخ می زند خودداری شود .
تهیه ماهی :
برای تهیه بچه ماهی مورد نیاز بایستی به نزدیکترین مراکز معتبر تولید بچه ماهی ودارای گواهی بهداشتی مراجعه کرد . در تامین بچه ماهی باید دقت نمود که بچه ماهیان سالم ویک اندازه انتخاب شوند تا بتوان به تولید مطمئن دست یافت .
اندازه رهاسازی ماهیان :
برای اینکه در پایان دوره پرورش ماهیانی با وزن خوب از دریاچه برداشت شوند بهتر است بچه ماهیان ۱۵ گرمی رهاسازی شوند . اگر ماهیانی با وزن پایینتر موردتقاضای بازار باشند می توان بچه ماهیان کوچک تر که ارزانتر هستند خریداری کرد .
تراکم رها سازی :
براساس تجارب به دست آمده حد تراکم مطمئن نگهداری ماهی قزل آلا در قفس های متداول در کشور ۴۰ تا ۵۰ قطعه در متر مکعب است . با توجه به شرایط دریاچه حداکثر ۸۰ و حداقل ۳۰ قطعه در هر متر مکعب قفس می توان نگهداری کرد . برای تامین نیازهای اکسیژنی و غذایی ماهیان درون قفس به ازای هر تن تولید یک هکتار فضا مورد نیاز است . این میزان برای کسانی که برای اولین بار اقدام به پرورش ماهی می کنندتوصیه شده است . به ویژه اگر بر روی یک دریاچه کوچک که احتمال کمبود اکسیژن درآن زیاد است آبزی پروری انجام می شود برای افزایش تولید بهتر است به جای افزایش تراکم تعداد قفس ها را افزایش داد .
زمان رها سازی و برداشت:
بهترین دمای رشد قزل آلای رنگین کمان بین ۱۲ تا ۱۸ درجه سانتیگراد است واصولااین گونه ماهیان به مدت طولانی نمی توانند دردمای بالای ۲۱ درجه سانتیگرادبه حیات خود ادامه دهند . بهتر است قبل از شروع دوره به طور منظم دمای آب کنترل شود تا الگوی دمای آب دریاچه تعیین شود . دریاچه های کوچک سریع تر از دریاچه های بزرگ گرم و سرد می شود . واضح است نباید رها سازی قزل آلای رنگین کمان در زمانی که دمای آب نوسان دارد انجام گیرد.
حمل و نقل :
دستکاری ماهیان قزل آلای رنگین کمان باید با دقت بیشتری نسبت به کپور ماهیان انجام گیرد همچنین حمل قزل آلای رنگین کمان در مخزن نیاز به کپسول اکسیژن دارد .
غذا :
در مزارع پرورشی؛ قزل آلای رنگین کمان با غذای کنسانتره تغذیه می شود . غذاهای آماده قزل آلا توسط کارخانه های متعدد ساخته می شود و در دسترس می باشند. غذای این ماهی نسبت به غذای ماهیان پرورشی دیگر گران تر است و بخاطر دستیابی به بالانس مناسب مواد مغذی که بهترین رشد و کیفیت گوشت را تامین می کند ، توصیه می شود . برای کاهش میزان مواد زاید و پرت غذا استفاده از غذای شناور در سیستم پرورش در قفس توصیه می شود . در انتخاب غذا باید دقت شود که اندازه پلت متناسب با اندازه دهان ماهی باشد تا بتواند آنرا مصرف کند . غذا باید در یک محل خشک و خنک انبار گردد و درمدت حداکثر سه ماه مصرف شود .
میزان غذا دهی :
میزان غذا دهی متناسب با اندازه قزل آلای رنگین کمان و دمای آب تغییر می کند . میزان غذادهی را می توان براساس درصد وزن کلی ماهیان تعیین و براساس اندازه ماهی و دمای آب ( جداول موجود) تنظیم کرد. برای غذا دهی به این روش لازم است وزن متوسط و تعداد تقریبی ماهیان درون قفس را دانست . برای آگاهی از وزن متوسط می توان با یک نمونه گیری کوچک درون قفس و توزین آنها ؛ آن را بدست آورد . سپس وزن کلی ماهیان از ضرب وزن متوسط در تعداد ماهیان قفس به دست خواهد آمد . میزان غذادهی باید هفته ای یکبار تنظیم شود .
برداشت و فروش :
برای برداشت ماهی از قفس بایستی تور آن بالا کشیده شود . سپس ماهیان به راحتی با یک ساچوک دسته بلند قابل جمع آوری از قفس می باشند . برای برداشت کامل ماهیان ، معمولا ً قفس را به کنار ساحل می آورند . وقتی وزن قزل آلای رنگین کمان از ۲۵۰ گرم فراتر رفت برداشت قزل آلا شروع می شود .پرورش دهندگان می توانند با فروش ماهی بصورت خردوعمده یک برگشت سرمایه نسبتاً مناسبی به دست آورند .
مهندس جواد غلامرضا شیرازی
کارشناس منابع آبی سازمان شیلات ایران