قزل آلای رنگین کمان oncorhynchus mykiss

نام علمی ماهی قزل آلای رنگین کمان salmo gairdneri rich بوده است که با توجه به شباهت تاکسونومیک آن به گونه oncorhynchus mykiss یا آزاد ماهیان کبیر به تبدیل و مورد تصویب دانشمندان قرار گرفت.
قزل آلای رنگین کمان در سراسر جهان منتشر گردیده و بدون شک بعد از ماهی کپور عمده تر ین و قدیمی تر ین ماهی پرورش محسوب می گردد و همچنین این ماهی یکی از مهمترین ماهیان برای صید ورزشی قلمداد می گردد.
علیرغم تحقیقات وسیع و همه جانبه ای که در سطح جهانی بر روی این ماهی صورت گرفته است ، ماهی شناسان در خصوص نام علمی این ماهی اتفاق نظر نداشته اند و تاکنون بیش از ۳۰ نام علمی برای این ماهی پیشنهاد گردیده است.
حدود ۸۰ سال قبل ریگان Raygan پیشنهاد داد که ماهیان قزل آلای وابسته به اقیانوس کبیر با توجه به اندازه و شکل بین دو چشم آنها رده بندی گردد( کیابی -۱۳۷۲)
تجارب قبلی دانشمندان نیز حاکی از آن است که DNAمیتو کندری زل آلای رنگین کمان شباهت زیادی بهDNA میتو کندری ماهی آزاد اقیانوس کبیر در مقایسه با ماهی آزاد اقیانوس اطلس دارد . این شباهت به شاه ماهی آزاد اقیانوس کبیر حتی به مراتب بیشتر از شباهت آن بهDNA میتو کندری ماهی قزل آلای قهوه ای است.
در سال ۱۹۸۸ جامعه شیلاتی آمریکا American fisheries society نام جنس را برای ماهی قزل آلای رنگین کمان پیشنهاد داد . پس از اینکه معلوم شد ماهی قزل آلای رنگین کمان تقریبا تمامی ویژگیهای ماهی آزاد کامچاتکا را دارد نام علمیoncorhynchus mykiss برای آن پیشنهاد گردید تا جای نام علمی Salmo gairdneri rich را بگیرد .
برخی از ویژگی ها و خصوصیات ماهی قزل آلای رنگین کمان
۱- ماهی قزل آلای رنگین کمان به مراتب آسانتر از قزل آلای خال قرمز نسبت به محیط سازگاری حاصل نموده تمایل بیشتری به اهلی شدن داشته و از غذای دستی آسانتر استفاده می نماید.
۲- این ماهی به درجه حرارت های بالا و کمبود اکسیژن مقاوم بوده و در آبهایی که به اندازه کافی تجدیدی گردد می تواند درجات ۲۰ الی ۲۲ درجه سانتی گراد را تحمل نماید.
۳- قزل آلای رنگین کمان نسبت به بیماریها و بخصوص بیماریfurunculosis به مراتب مقاومتر می باشد .
۴- نمو تخم در مدت کوتاهتر انجام شده و رشد آن سریعتر است. این ماهی گوشتخوار می باشد فلذا ماهیان کمتری را شکار می نماید این ماهی از انواع کرمها و نرم تنان تغذیه میکند و این موجودات را در بستر آبگیر جستجو می نماید .از همین طعمه ها برای صید ورزشی استفاده می کنند .
۵- این ماهی دارای رشد سریع می باشد و در صورتی که خوب تغذیه شوند و در یک سالگی به وزن ۱۰۰ گرم و در سالگی به ۲۵۰ الی ۳۰۰ گرم و در چهار سالگی به ۴۰ الی ۴۵ سانتی متر می رسد حداکثر وزن آن به ۷ کیلو و حد اکثر طول گزارش شده به ۷۰ سانتی متر است. این ماهی نسبت به whirling disease بیماری حساس می باشد و گوشت آن از حیث کیفیت نازلتر از گوشت قزل آلای خال قرمز می باشد.
۶- ماهی قزل آلای رنگین کمان مناسب تر ین ماهی سرد آبی جهت پرورش می باشد بطوریکه آسانتر به غذای دستی عادت کرده و نسبت به درجه حرارت و کیفیت آب کمتر حساس می باشد و بدین جهت در سراسر دنیا اساسی تر ین ماهی آزاد مورد پرورش جهت تغذیه می باشد. از این ماهی می توان جهت ماهی دار کردن آبگیر های طبیعی استفاده نمود .
مهاجرت
خیلی از ماهیان آب شیرین ساکن می باشند اردک ماهی در یک منطقه محدود اقامت می کند مخصوصاً در دوران جوانی . یک دسته سیخ باله یا یک جفت لای ماهی اغلب در محل مورد علاقه خود برای مدتهای طولانی باقی می مانند و معمولاً به هر سنگ و مخفیگاه در آن منطقه آشنا می باشند . ماهیان مهاجر در مقایسه به سفرهای طولانی دست می زنند مخصوصاً قبل یا بعد از فصل تولید مثل گروههایی از ماهیان جهت تخم ریزی به بالی رودخانه مهاجرت می کنند عده ای به پایین رودخانه . ماهیان خاویاری آزاد به بالای رودخانه می روند علت مهاجرت ماهی ها هورمون هایی است که توسط بلوغ غدد جنین ترشح می شود. آنها در این هنگام دارای احساسات جدیدی میشند . بصورتی که دیگر قادر به تحمل محیط اطراف خود نبوده و نیاز مبرمی به عوض کردن جایگاه خود را دارند این ماهیان جهت پیدا کردن مکانهای مناسب دست به مهاجرت می زنند .
آزاد ماهیان و از جمله ماهی قزل آلا ی رنگین کمان قدرت فوق العاده ای در به خاطر سپردن محیط آبهای محل تولد خود دارند .
بطور کلی زندگی ماهی قزل آلا ی رنگین کمان شبیه ماهی قزل آلا می باشد دوره تخم ریزی از اواخر زمستان تا اواخر بهار بوده و تعداد تخم ها بین ۱ تا ۵ هزار عدد می باشد بچه ماهیان تقریبا زمانی که ۱۵ سانتی متر طول دارند دارای ۱۱-۱۲ عدد لکه های تیره رنگ بر روی بدن می باشند( جنسیت و تولید مثل)۲/۱۷
مشاهداتی که در خصوص قزل آلای رنگین کمان و قزل آلای خال قرمز انجام گرفته است گویای این نکته می باشد که قزل آلای رنگین کمان ، قزل آلای خال قرمز را از محل خویش دور می سازد . این ماهی مناطقی از رودخانه را انتخاب کرده و تحت تسلط خویش قرار می دهد.
قزل آلا ی رنگین کمان در مقابل تغییرات درجه آب اکسیژن آب زیاد حساس نمی باشد در صورتیکه ماهی قزل آلای خال قرمز نسبت به تغییرات فوق الذکر و همچنین نوسانات مواد غذایی حساسیت خاصی از خود نشان می دهد . این ماهی بعد از سازش تدریجی می تواند به خوبی در آب اقیانوس زندگی کند .
امروزه پرورش این ماهی در دریا در سبد هایی محصور صورت می گیرد که جمعیت هایی از ماهی ها از همین سبدها فرار کرده به دریا راه یافته اند قزل آلا ی رنگین کمان در شرایط طبیعی در آب شیرین و مناطق معتدل که حرارت در تابستان حدود ۱۲ درجه سانتی گراد است زندگی می کند این ماهی در شرایط خوب پرورش می تواند نوسانات صفر تا ۲۵ درجه سانتی گراد را تحمل نماید.
تاکنون مطالعات بسیار زیادی بر روی اصلاح نژاد قزل آلای رنگین کمان صورت پذیرفته است.
جنسیت و تولید مثل
جنس نر و ماده قزل آلای رنگین کمان از لحاظ ظاهری شبیه به هم می باشد فصل تولید مثل با بلوغ جنسی رنگ نرها غلیظتر ده و تغییرات قابل ملاحظه ای در نرها ایجاد می شود در خارج از فصل تخم ریزی غدد جنس کاملاً کوچک هستند و فقط با نزدیک شدن فصل تولید مثل بزرگ شده و کیسه مواد تخم و اسپرم را به وجود می آورد
نکته : با این که بلوغ غدد جنسی توسط هورمونها کنترل می شود ولی قبل از انجام تخم ریزی آب باید دارای دمای مناسب باشد.
تخمک ها و اسپرم ها آزادند و در آب رها شده و لقاح در آنجا صورت می گیرد و تخم شفاف که کمی از آب سنگینتر بوده و قدری چسبناک هستند تا توانند به سنگها و گیاهان متصل شوند را به وجود می آورند.
قابلیت رشد و مقاومت ماهیان اصلاح شده افزایش یافته است بطوری که آنرا برای پرورش مصنوعی و با غذاهای کنتسانتره بخوبی مهیا ساخته است محل طبیعی زندگی این ماهی در قسمتهای علیای رودخانه ها و دریاچه های خنک و در محیطی که سرشار از اکسیژن و غذای کافی است می باشد.
این ماهی ظریف، عصبی، فوق العاده چالاک است . دارای عکسس العمل های شدید می باشد گوشت این ماهی فوق العاده لذیذ و خوش طعم و دارای رنگی زیبا می باشد که این مطلب باعث علاقه ماهیگیران ورزشی به این ماهی شده است.
رنگ بدن
پوست و اندام شفاف و گلگون و از فلسهای ریزی پوشیده شده است رنگ آن در رودخانه های مختلف تغییر می کند و در رودخانه هایی که در سایه واقع گردیده است بسیار تیره رنگ می گردد.
از اهم مشخصات دیگر آن داشتن دندان های ریز در دهان و باله چربی بالای ساقه دمی است.
ماهیانی که معمولاً در لایه های بالایی آب زندگی می کنند دارای بدن و فلسی نقره ای هستند . این رنگ به خاطر انعکاس نور از بلورهایی بی رنگ و میکروسکوپی به نام کوانینCUANIN است . این بلورها در واقع محصول فرعی یک سوخت و ساز شیمیایی است که در زیر فلس یا در لایه مخصوص رنگ در پوست ایجاد می شود ماهیان نیمه شفاف مثل کفالها فاقد این ماده فلسهایشان می باشند.
دانه های رنگی قرمز زرد و سیاه هزاران سلول رنگی Chromtophore تجمع یافته اند . این دانه به توسط عمل انقباض یا انبساط به هم نزدیک یا از هم دور می شوند و این فرآیند اساس قابلیت تغییر رنگ در ماهی می باشد . غلظت رنگ در ماهیان به خط سلول رنگی و تراکم دانه در هر سلول بستگی دارد.
اکوسیستم مناسب جهت پرورش ماهی
این ماهی در جاهایی که بستر شنی و آب شفاف ، سرد ، سرشار از اکسیژن می باشد اقدام به تخم ریزی می نماید . قزل آلا ی رنگین کمان می تواند حرارت بالاتر و اکسیژن کمتر را نسبت به سایر آزاد ماهیان تحمل نماید و در شرایط یکسان ، رشد سریعتری نسبت به قزل آلای قهوه ا ی دارد
تخمهای قزل آلا در ۸۲ روز و ۵ درجه کامل می شود اما همین عمل در حرارت ۱۰ درجه ۴۱ روز طول می کشد با دو برابر شدن دما همین ۲۰ درجه فقط در مدت ۵ روز کامل می شوند.
قزل آلا ی رنگین کمان دیرتر از ماهی قزل آلای خال قرمز تخم ریزی می نماید.
البته امروزه واریته هایی حاصل گردیده که تخم ریزی آنها حتی جلوتر شروع می شود . بهترین درجه حرارت برای رشد و نمو و سلامت طبیعی آن ۱۲ سانتی گراد است (۷ تا ۹ دکتر عمادی) حال آنکه عالی ترین گرما برای رشد و نمو اقتصادی آن در صورت مناسب بودن کیفیت آب بین ۱۵ تا ۲۰ درجه سانتی گراد ( عمدتا ۱۷ درجه سانتی گراد ) می باشد.
فصل تخم ریزی قزل آلا نسبت به محل و درجه حرارت متفاوت می باشد ماهی قزل آلای رودخانه ای و قزل آلای قهوه ای در پاییز و ماهی قزل آلای رنگین کمان در بهار تخم ریزی می نمایند . در برخی از رودخانه ها ی کالیفرنیا کمتر ماهی داز سال می باشد که حداقل نوعی ماهی قزل آلا یا ماهی آزاد تخم ریزی نکند.(عمادی)۱۳۶۰
فصل و زمان تخم ریزی را می توان به طرق مختلف جلو انداخت این روشها شامل تخم گیری گزینشی – مصرف نور مصنوعی با کنترل زمان تابش –و تزریق هورمون هیپوفیز می باشد .
تخم گیری گزینشی حائز اهمیت فراوان بوده و از این طریق توانسته اند قزل آلای رنگین کمان بهاره نژاد هات کریک Hotcreek را تولید کنند .
احتمالاً هیچ عاملی در تنظیم نمو جنین و رشد آن به اندازه درجه حرارت مهم نمی باشد . تجربه نشان داده است ماهی قزل آلا ی رنگین کمان در درجه حرارت ثابت ۵/۱۵ درجه سانتی گراد هر ماه ۵/۲ سانتیمتر رشد می کند و در حرارت ۲/۷ درجه سانتی گراد کمتر از ۶۲۵/. سانتی متر در ماه رشد می کند .
ماهی قزل آلای یکساله و بالغ می تواند درجه حرارت بیشتر از ۲۰ درجه سانتی گراد را برای مدتی بدون آنکه متحمل آسیب شود به خوبی پشت سر بگذارد .به منظور تولید تخم خوب ماهی قزل آلا ی رنگین کمان بایستی حداقل ۶ ماه قبل از – تخم ریزی در اینکه بیشتر از ۳۰/۱۳ درجه سانتی گراد و ترجیحا بیشتر از ۲/۱۲ درجه سانتی گراد نباشد نگهداری شود(عمادی۱۳۶۰)
برای تولید ماهی قزل آلا ی رنگین کمان با سرعت رشد زیاد و تخم ریزی در سن ۲ سالگی در ۱۶ ماه اول بایستی آنها را در درجه حرارت نسبتا ثابت ۱۵ درجه سانتی گراد نگهداری کرده و هنگام رسیدن به سن بلوغ حرارت را به حداکثر ۲/۱۲ درجه سانتی گراد کاهش داد.
تغذیه ماهی
بسیاری از ماهیان سرد آبی و معتدله دارای روده ای کوتاه می باشند این خاصیت مربوط به ماهیان گوشتخوار و همه چیز خوار است . این ماهیان به رژیم غذایی غیر زنده یا مصنوعی نیز عادت می کنند که البته در خصوص آزاد ماهی دریای خزر(Salmo troutta caspius) این تغییر رژیم به سختی امکان پذیر است بطوریکه حتی ماهی غیر زنده را هم نمی خورند .
گوشتخواری این ماهیان سبب می شود تا رژیم غذایی آنها از لحاظ پروتئین های حیوانی غنی باشد و به همین علت تغذیه این ماهی گران تمام می شود .

ماهی قزل آلا فقط مقدار کمی از مواد نشاسته ای قابل هضم را مورد استفاده قرار می دهد ولی مواد چربی بهتر مورد استفاده قرار می گیرد.
در بعضی از گونه های آزاد ماهیان و قزل آلای دریاچه ای مواد چربی ممکن است به عنوان منبع انرژی تا ۲۰درصد از وزن خشک را به جای پروتئین و کربو هیدراتها تشکیل دهد.
روشهای پرورش
این ماهی به روش مونو کاپو ( سیستم روش یک گونه ای ) ، پلی کاپو ( سیستم پرورش چند گونه ای ) به عنوان مثال پرورش همراه گیاه برنج در شالی زار های مازندران صورت می گیرد.
چندنوع ماهی قزل آلا

  • ۱- قزل آلای دریایی
  • ۲- قزل آلای رنگین کمان
  • ۳- قزل آلای قهوه ای
  • ۴- قزل آلای طلایی