ماهی آزاد دریای خزر (Salmo trutta caspius)

رده بندی ومعرفی تاکسونومی
رده بندی سیستماتیک ماهی آزاد به شرح زیراست :
شاخه : Chordata
رده Osteichthyes :
راسته Salmoniformes :
خانواه Salmonidae Rafinesque , 1815 :
جنس : Salmo Linnaeus, 1758
گونه Salmo trutta Linnaeus, 1758 :
نام های متداول این ماهی: این ماهی را روس ها به نام
kaspiiskiy loso در کشور قزاقستان به نام kaspiy albarty ، در ترکمنستان Kaspi azatmahysy (kumja)در آذربایجان gyzyl balyg , azatmai,karagez,albat, ، درانگلستان *Caspian trout و در ایران , Azat-mae نامیده می شود .
مشخصات عمومی
ماهی آزاد یک ماهی درشت که دارای بدنی کشیده و دوکی شکل ودارای پوزه ای تیزمی باشد رنگ بدن در دوطرف بدن روشن است و قسمت پشتی بدن ماهی و قسمت فوقانی سر ماهی به رنگ تیره خاکستری است. مشخصات اصلی این ماهی همانند دیگر آزادماهیان می باشد ، لکه یا خالهای تیره نامنظم به شکل ضربدر بر روی قسمت فوقانی و اطراف بدن ماهی مشاهده می شود این ماهی دارای دهان انتهای بزرگ و دندان ها به سمت بالا رشد یافته است . در خط جانبی دارای ۱۷۰-۱۳۳ عدد فلس می باشد ،. به طور کلی ۲۱ تا ۲۴ آبشش( زائد های کمان برانشی ) آن روی اولین آبشش قرار دارد ، و زائده های پیلوری شکل آن ۴۷ تا ۵۷ عدد است . (مهره ها ی آن ۵۴ تا ۵۸ عدد است )
پراکنش زیرگونه ها در دریای خزر
ماهی آزاد عموماً در سواحل دریای خزر از رودخانه ترک ( Terek) گرفته تا سپید رود و به ندرت در نواحی شمالی دریای خزر ، یافت می شود . این ماهی در رودخانه های ترک ، کورا ، سپید رود و سایر رودخانه های کوچک سواحل غربی و جنوبی دریای خزر مهاجرت و تخم ریزی می کند
ویژگی عمومی زیر گونه
از نظر اکولوژی درگروه طبقه بندی نگتونها قرار دارد و جزء ماهیان مهاجر رود کوچ ( آنادروموس ) است.
از نظر مبدا زیستی آقای برگ ( Berg ) در سال ۱۹۴۸ منشا قطبی بودن قزل آلای خزر را مطرح کرد
آقای درژاوین (Derzhavin ) در سال ۱۹۲۹ منشا زیستی این ماهی را به عنوان گونه های آب شیرین مطرح نموده بود
پراکندگی : بومی دریای خزر
زیستگاه : این گونه در نواحی ساحلی و در ا عماق ۴۰تا ۵۰ متر ازسطح آب یافت می شود .
مهاجرت : از نظر مهاجرت جزء گونه های رودکوچ ( آنادرم ) محسوب می شود که از کرانه های ایران گرفته تا ساحل داغستان مهاجرت می کنند
عوامل محیطی غیر زنده
شوری :جزء گونه های لب شور دریایی می باشد . بچه ماهی های ۶ ماهه قادر به تحمل شوری آب تا ۶ درصد و ماهیان ۱۴ تا ۱۶ ماهه، شوری ۱۲ درصد را تحمل می کنند . ماهیان بالغ در شوری حداکثر ۱۳ درصد خزر نیز مشاهده شده اند .
دما : جزء گونه ها ی سرد آبی می باشد
توزیع عمودی : در این توزیع جزء زیر گونه های stenobathic قرار می گیرند به طوری که در اعماق زیر ۴۰ تا ۵۰ متری دریا مشاهده شده است
ارتباط با شرایط اکسیژنی : جزء زیرگونه های Oxyphilic قرار دارند.و در نواحی که غلظت اکسیژن بالاست زندگی می کنند .
نوع تغذیه : جزء زیرگونه ها که از شکار تغذیه می کنند.
رژیم غذایی :ماهی آزاد از ماهیان شکارچی و درنده است ، ماهیان در زمان جوانی از سخت پوستان تغذیه می کنند غذای اصلی ماهیان بالغ شامل شگ ماهیان کوچک ، کیلکاو ماهیان پهلو نقره ای و شاه ماهیان جوان ( از خانواده شگ ماهیان ) می باشد .
منبع غذایی : نامحدود
تولید مثل
نوع تولید مثل : جنسی
مناطق تولید مثل : قبل از احداث سد بر روی رودخانه کورا ، مولدین به تعداد فراوان وارد رودخانه شده و به *مکان اصلی تخم ریزی طبیعی ماهی آزاد در مناطق بالا دست Aragvi ,Alazan ,Akera و نزدیک به ۱۰۰۰ کیلومتردورتر ازمصب رودخانه مهاجرت کرده و تخم ریزی می نمودند .تخم ریزی در نواحی کم عمق وبستر های شنی و ماسه ای ، سنگریزه ای صورت می گیرد
دوره تولید مثل : مهاجرت مولدین به سوی رودخانه کورا از اوایل نوامبر تا فوریه صورت می گیرد دامنه دمای آب در زمان مهاجرت تولید مثلی نسبتا کسترده است. گرچه عمده ماهیان مولد ( نزدیک ۷۵ درصد ماهیان بالغ نبوده و یا اندام تناسلی آنان کامل نشده است ) در ماه های نوامبر و دسامبر در دمای نسبتا پائین ۲/۸تا ۸/۱۲ سانتی گراد وارد رودخانه ها می شوند .تخم گذاری یک سال بعد در ماه اکتبر آغاز شده و در اوایل ژانویه به پایان می رسد تخم ها در کف آب رها شده و در زیر خاک دفن می گردند دوره جنینی تخم ها حدود ۳۰ تا ۵۰ روز طول می کشد
هم آوری : میزان هم آوری این ماهی محدود بوده و کمتر از دیگر خانواده آزاد ماهیان می باشد
فاکتورهای محدود کننده
۱. کاهش تولید مثل طبیعی ( تعداد اندک مولدین)
۲. از بین رفتن و محدودیت مکان های تکثیر طبیعی
۳. تهدید گل ولای و شرایط آبی ناپایدار (نوسانات جریان آب و سرعت جریان آب منجر به کاهش وضعیت فیزیولوژی تولید مثل می شود و برخی مواقع تخم ها در شن و گل و لای مدفون می شوند)
سن بلوغ
در شرایط طبیعی تولید مثل ، سن بلوغ ماهیان آزاد در رودخانه کورا ۴ تا ۹ سال ، در رودخانه Samur بین ۳ تا ۵ سال و به ندرت در ۲ سالگی در ناحیه (Yalama ) بالغ می شوند ، ماهیان نرگاهاً درشرایط ساحل رودخانه ها در یک سالگی نیز بالغ می شوند .
روند جمعیت
کاهش در تعداد جمعیت مشاهده شده است ، امروزه ذخایرارزشمند این گونه بدلیل صید بی رویه و غیر قانونی ( قاچاق) به شدت کاهش یافته است. روابط بین گونه ای : ماهی آزاد اساساً از ماهیان دریایی کوچک تغذیه می کند و تغذیه این گونه روی اکوسیستم تاثیر منفی نمی گذارد
اهمیت اقتصادی : ماهی آ*زاد یک گونه تجاری و با ارزش اقتصادی بالاست

وضعیت صید و ذخایر ماهی آزاد
میزان صید ماهی آزاد در طی سال های ۱۹۳۶ تا۱۹۳۹ بین ۴۱۰ تا ۶۲۰تن سالانه می رسید امروزه میزان صید ثبت شده به چندین عدد( دو جین ) نمی رسد . ابزار و ادوات و مناطق صید : عمده صید در زمان مهاجرت مولدین( فصل تخم ریزی ) در رودخانه ها و با تور های انتظاری دامگستر انجام می گیرد.
روش ها و راه حل های حفاظت از ذخایر ماهی آزاد

  1. افزایش میزان رهاسازی از تولید مراکز هچری ( تکثیر مصنوعی )که از راه های اساسی برای حفاظت گونه های است که فاقد شرایط تولید مثل طبیعی می باشند .
  2. کنترل ورود آلودگی به دریا و همچنین کنترل صید بی رویه و غیر مجاز


چرخه ی عملیات پرورشی(cycle of farming operation)
روش جدیدی در تولید اسمولت ابداع شده که شامل سازگاری اسمولتها به آب شور درخارج از فصل طبیعی است. این عمل به وسلیه فرایندی موسوم به jet-laggingویا تغیراتی درطول مدت روشنائی روز ماههیان انجام می یابد به طوری که این بچه ماهیان سازگاری به آب شور را قبل و یا گاه کمی بعد از زمان طبیعی خود به دست می آورند”نوامبر درنیمکره جنوبی”چنین اسمولتهایی به نام so یا اسمولتهای s1/2 خوانده میشوند.
روش های پرورش آزاد ماهیان در آب شیرین(freshwater farming system)
امروزه تمایل زیادی جهت تولید متراکم تر ماهی با استفاده از کانالهای دراز به وجود امده است.این کانالها درآمریکا طراحی شده و معمولاًشامل ردیف هایی از کانالهای باریک موازی یکدیگر است.آب اغلب از روی تخته شاندورها از یک کانال به کانال بعدی پائین میریزد و هوادهی میشود. معمولآ کانالهای دراز با استفاده موادی نظیر بتن ساخته می شوند که نسبت به فرسایش مقاوم است ودر مقایسه با استخرهای خاکی جریان آب بیشتری را می توان در آن برقرار نمود به همان نسبت تعویض بیشتر آب و تراکم زیادتر ماهی امکانپذیر میشود.
سیستم های پرورش در آب دریا(Marine FarmingSystems)
در مقایسه با آب شیرین محیط دریایی برای پرورش آزاد ماهیان دارای مزیت هایی است. به عنوان مثال آبهای دریایی از نظر آلودگی دچار مشکلات بسیار کمتری نسبت به آبهای شیرین هستند و از لحاظ میزان آب مورد نیاز هیچ گونه محدودیتی ندارند. همچنین سهولت دسترسی به آب دریا مزیت عمده پرورش در این آبها به حساب میاید.همچنین متغیرهای فیزیکی و شیمیایی در آب دریا تغیرات بسیار کمی را تحمل نموده وبه واسطه ظرفیت بافری خود که ناشی ازوجود املاح نمک محلول است تقریباً وضعیت تثبیت شده ای را دارا می باشد.

سیستم های پرورش در آب دریا(Marine Farming Systems)
با این حال آب دریا واجد اکسیژن محلول کمتری درمقایسه با آب شیرین اشباع از اکسیژن میباشد البته این ضعف بافراوانی و قابلیت دسترسی آب شور که تغیرات دما دران ناچیز است و همچنین مزیتهای دیگر جبران میگردد. معمولترین سیستم پرورش ماهی استفاده از قفسهای توری شناور است که به بستر دریا مهار شده است.
معایب :
مزارع دریائی نوین که در سطحی گسترده استقرار یافته اند مجبور به استفاده فزاینده از کرجیهای بزرگ و سایر تجهیزات مانند محلهائی برای عبورومرور پرسنل ً، سیستمهای غذا خوری خودکار ونیز مخازن نگهداری غذا ومحل سکونت پرسنل هستند.چنین مزارعی به وسیله قایقهای ویژه سرویس دهی میشوند. خطر عمده برای این قفسها آسیبهای ناشی از طوفان است که ممکن است باعث پاره شدن توری وفرار ماهیان داخل به دریاگردد.